Waarden en normen

Handreikingen

Er is een algemene handreiking beschikbaar op basis waarvan management een integriteitsbeleid in de organisatie kan vormgeven en een gedragscode kan opstellen:

•  Handreiking integriteit politieke ambtsdragers gemeenten provincies en waterschappen, incl. modelgedragscode (BZK, VNG, IPO, UvW)

Nationaal en international zijn er verschillende codes beschikbaar die inspiratie kunnen bieden bij het opzetten van eigen gedragscodes:

•  Modelgedragscode Integriteit sector Rijk 
•  Integriteitsbeleid in gemeenten. Model gedragscode voor ambtenaren (VNG)
•  Main features of an Ethics Framework for the Public sector

Tips met betrekking tot het proces van de totstandkoming van gedragscodes

Bij het ontwikkelen van een gedragscode moeten keuzes gemaakt worden. Op de eerste plaats moet de wijze van totstandkoming van de gedragscode worden bepaald. Dit kan in theorie vanuit een top-down benadering gebeuren, waarbij het bevoegd gezag gedragsregels vaststelt die door de betrokken ambtenaren moeten worden nageleefd. Een gedragscode beoogt echter een ethisch afwegingskader te bieden en het ethisch bewustzijn van betrokkenen te ontwikkelen. De bottom-up benadering sluit hier beter bij aan. Het uitgangspunt is dat de participatie van alle ambtenaren binnen de organisatie van essentieel belang is voor het bereiken van het doel. Het betreft een vorm van procesbenadering: door de discussies en het overleg die leiden tot de gedragscode, wordt het ethisch bewustzijn van de ambtenaar gestimuleerd en ontwikkeld.

Ook ten aanzien van de inhoud van de gedragscode zijn twee benaderingen mogelijk: concrete bepalingen of een abstract afwegingskader.

• Een gedragscode die een set concrete gedragsregels bevat, geeft precies aan wat wel en wat niet gewenst is binnen de organisatie. Het zijn gebods- en verbodsbepalingen. Bij een ethisch dilemma hoeft de betrokken ambtenaar niet zelf een keuze te maken, maar kan hij «opzoeken» hoe hij dient te handelen. Bij normoverschrijding kunnen tamelijk eenvoudig repressieve maatregelen genomen worden. Afgezien van het feit dat het praktisch onmogelijk is alles vast te leggen in concrete regels, wordt dit soort gedragscodes soms als paternalistisch ervaren.
• Bij een gedragscode die een abstract afwegingskader biedt, moet de ambtenaar die geconfronteerd wordt met een ethisch dilemma zelf een keuze maken op basis van dit kader. Er worden weinig concrete oplossingen of specifieke regels gegeven. Door de abstractheid van de gedragscode is het moeilijker een sanctiemechanisme op de niet-naleving te ontwikkelen. De hoge mate van abstractheid brengt ook mee dat de gedragscode als vaag kan worden ervaren. Het zal op voorhand wellicht niet altijd duidelijk zijn wat het gewenst gedrag is in een concrete situatie.

Een goede gedragscode zal een verstandige combinatie laten zien van een ethisch afwegingskader, concrete regels en voorbeeldsituaties.

Tips met betrekking tot het gebruik van codes

Men zal zich moeten realiseren dat moreel handelen nooit uitputtend kan worden vastgelegd. Steeds zal een beroep gedaan moeten worden op het ethisch bewustzijn van de ambtenaar. Goed ambtenaarschap is een houding, een morele instelling. Een gedragscode is een middel om de discussie over normen en waarden te starten en permanent onder de aandacht te houden. Een goed ingebedde gedragscode vereist permanent onderhoud door de politieke ambtsdragers en de leidinggevenden.

Het management kan door het gebruik van gedragscodes bij trainingen het integriteitsbewustzijn van de medewerker aanscherpen en waar nodig verder ontwikkelen en morele dilemma’s op de werkvloer bespreekbaar maken. Een goede gedragscode zal de eigen ambtelijke verantwoordelijkheid centraal stellen. Het neerleggen van de belangrijke morele beginselen biedt ook duidelijkheid aan de samenleving. Burgers, maatschappelijke organisaties en bedrijven weten wat het ethisch kader is waarbinnen ambtenaren handelen en wat ze wel of niet mogen verwachten. Op deze wijze kan een gedragscode de ambtenaren helpen om weerstand te bieden aan zaken die niet stroken met het goed ambtenaarschap.

Trainingsmodules management

In speciale trainingsmodules voor het management kunnen leidinggevenden met elkaar onderzoeken op welke manier zij invulling kunnen geven aan hun rol en verantwoordelijkheid bij het uitdragen van integriteitsbeleid. Ook kunnen zij tijdens de training vaardigheden oefenen. Onderdelen zijn het bespreken van praktijkvoorbeelden om de thematiek te concretiseren en het uitwisselen van ervaringen. De training is daarmee een gezamenlijke zoektocht naar een goede aanpak om op natuurlijke wijze blijvend aandacht te vragen voor integriteit. Belangrijke aandachtspunten bij het ontwikkelen en uitvoeren van trainingsmodules zijn:

• zorg dat de training praktisch en concreet is en dat er voldoende relaties worden gelegd met de dagelijkse werkpraktijk;
• goed integriteitsbeleid is maatwerk; presenteer geen blauwdrukken, maar heb oog voor de specifieke omstandigheden van de managers;
• laat managers eerst nadenken over hun eigen integriteit, voordat ze over de integriteit van de medewerkers nadenken, zodat ze ‘doorvoelen’ wat er op het spel staat;
• aandacht voor integriteit heeft veelal geen prioriteit. Integriteit is echter een thema dat voortdurend aandacht vraagt: alles wat een manager doet kan als een signaal door medewerkers wordt opgepikt en heeft gevolgen voor de integriteit van de organisatie;
• managers besteden meestal al aandacht aan integriteit, impliciet of expliciet; dit is een concreet aanknopingspunt voor reflectie op het eigen functioneren.

(terug naar homepage)